Maraş merkezli 6 Şubat depremleri ve Hatay merkezli 20 Şubat depremiyle yıkıma uğrayan şehirlerde, afetten etkilenenlerin barınma, temiz suya erişim ve temel ihtiyaçları bugün hâlâ tam anlamıyla karşılanabilmiş değil. Depremlerin ardından arama-kurtarma ve insani yardım çalışmalarında aktif rol alan sinemacılar, ilerleyen süreçte film gösterimleri ve özellikle çocuklara yönelik görsel sanat odaklı atölyelerle dayanışma faaliyetlerini sürdürdü. Peki sahada kurulan dayanışma, sinemacıların üretimlerine nasıl yansıdı? Depremlerin üçüncü yıldönümünde felaketin belgesel sinemadaki temsillerini derledik.
6 Şubat Belgeselleri dosyası güncellenmeye devam ediyor.
6 Şubat 2023’te Türkiye ve Suriye, art arda gelen iki büyük depremin yarattığı ağır bir yıkımla sarsıldı. Resmî verilere göre Türkiye’de 50 binden fazla, Suriye’de ise 9 bini aşkın insan yaşamını yitirdi; yüz binlerce kişi yaralandı, milyonlarca insan barınma hakkından mahrum kaldı. Deprem yalnızca fiziksel yıkıma yol açmadı; afet yönetimindeki yapısal aksaklıkları, kentsel dönüşüm politikalarının rantla kurduğu sorunlu ilişkiyi ve toplumsal dayanışmanın nerelerde tıkandığını da görünür kıldı. Arama-kurtarma çalışmalarından yardımların bölgeye ulaştırılmasına kadar pek çok başlıkta ciddi koordinasyon sorunları yaşandı; bu aksaklıklar uzun süre kamuoyunun gündeminde kaldı. Aradan üç yıl geçmiş olmasına rağmen barınma, temiz suya erişim, gıda ve hijyen gibi en temel ihtiyaçların güvence altına alınması hâlâ yakıcı bir mesele olarak karşımızda duruyor. 6 Şubat, insani krizle, çevresel yıkımla, afet politikalarındaki yapısal sorunlarla yüzleşmeyi ve bunlara çözüm üretmeyi zorunlu kılan büyük bir eşik.
Depremin yaşandığı ilk günden bu yana sahada olan, gerek meslek birlikleri ve sendikalar aracılığıyla gerekse bireysel çabalarla yardım seferberliğine katkıda bulunan sinemacılar, çalışmalarını örgütlü bir şekilde sürdürmek adına Film Sektörü Afet Koordinasyon Kurulu’nu kurdular. Setlerden aşina olunan kriz yönetimi refleksleri sahaya taşınırken jeneratörler, ışık ve ses ekipmanları arama-kurtarma çalışmalarına entegre edildi. Yine bu dönemde Documentarist – İstanbul Belgesel Günleri ve Hangi İnsan Hakları Film Festivali ekibinden gönüllülerin Çizgi Çocuk Atölyesi ve Açık Atölye ile birlikte Mavi Kuş Dayanışması’nı Hatay’da hayata geçirdi. Köy köy dolaşarak çocuklara yönelik atölyeler düzenleyen inisiyatif, zamanla çocuklarla birlikte stop-motion animasyonlar da üretmeye başladı. Özgür Sinematek, Karaçay-Tomruksuyu Koordinasyonu ve İstanbul merkezli Kurgucular Dayanışması organizasyonuyla bir dizi ‘film yapımı’ atölyesi düzenlendi. Documentarist, İşçi Filmleri Festivali, Boğaziçi Üniversitesi Sinema Kulübü – BÜ(S)K gibi farklı sinema oluşumları Hatay ve Antakya başta olmak üzere deprem bölgelerinde düzenlediği ücretsiz gösterimlerle sosyallik alanları sınırlanmış bölge halkının bir araya gelmesine vesile oldu.
Peki sinemacılar 6 Şubat’ı nasıl yansıttılar? Aradan geçen üç yılda ne gibi belgeseller üretildi? Bu filmler içinden geçtiğimiz bu büyük eşiğin hangi yönlerine dikkat çekti? Gösterim yolculukları nasıl gelişti? Hatırlıyoruz.
Hatay (2023- ) Yön.: İmre Azem
İmre Azem 6 Şubat depremleri sonrası Hatay belgesellerinin ilkini, 2023’ün Nisan’ında çekmişti. Azem, Hatay: 17-24 Nisan 2023 adını taşıyan bu belgeselin ardından, deprem sonrası Hatay’ının geçirdiği dönüşümü anlatan üç belgesel daha yaparak çalışmasını bir seriye dönüştürdü. Azem’in bu inatlı çalışmasının amacı, yaralanmış bir şehri tüm katmanlarıyla gözler önüne sermek.
Serinin dördüncü filmi Hatay: 24 Aralık 2024 – 8 Ocak 2025, aradan iki yıl geçmiş olmasına rağmen, barınma, sağlık ve eğitim başta olmak üzere hayatın her alanında derinleşerek devam eden sorunlara dikkat çekiyor. Azem’in belgeselleri, birer film olmanın ötesinde panel ve söyleşiler vasıtasıyla, depremzedeleri, şehir plancılarını, hak savunucularını ve avukatları bir araya getirdi, “deprem hakkında konuşmalıyız” düşüncesini pratiğe geçirdi. İhmal, yolsuzluk, rant, çaresizlik ve bıkkınlığın yanı sıra yas tutma direncini, şehri yeniden kurma ve birlikte yaşama iradesini de ortaya koydu. Serinin tüm filmleri İmre Azem’in Vimeo sayfasında çevrimiçi erişime açık.
Deprem Dersleri (2023) Yön.: İstanbul Kent Savunması
Hatırlanacağı üzere, 6 Şubat depremlerinin ardından Çiğdem Mater’in, kendisi gibi Gezi Direnişi Davası‘ndan hüküm giyen Mücella Yapıcı ile Bakırköy Kadın Cezaevi’nde gerçekleştirdiği söyleşi bianet’te yayınlanmıştı. Kurgusunu belgeselci İmre Azem‘in, metin düzenlemesini yönetmen Elif Refiğ‘in yaptığı videoda, mimar Mücella Yapıcı‘nın sinemacı Çiğdem Mater‘e anlattıklarından bir derleme yapılıyor. Mücella Yapıcı’nın fikirlerini oyuncu Nazan Kesal seslendirirken, arşiv görüntüleri içinse belgeselciler Fatih Pınar ve Ethem Özgüven‘e başvurulmuş.
1939 Erzincan depreminden Gölcük, Van ve Maraş’a, Emek Sineması’ndan Gezi Direnişi’ne, müteahhitlerin kendi denetim firmalarını kurmalarını beraberinde getiren neoliberalizmden meslek odalarının denetim yetkilerinin ellerinden alındığı Gezi sonrası siyasi sürece uzanan, ders niteliğindeki bu söyleşi sinemacıların emeğiyle görüntü-ses dünyasıyla buluşuyor. 6 bölümlük video serisi halinde yayınlanan Deprem Dersleri’ne, İstanbul Kent Savunması’nın sosyal medya hesaplarından erişilebilir.
Şimdi Ne Olacak? (2023) Yön.: Mert Eşberk ve Mihraç Can Bakıner
Mert Eşberk ve Mihraç Can Bakıner’in yönetmenliğinde çekilen Şimdi Ne Olacak? (2023) depremler sonrası “normalleşme” söyleminin gerisinde kalan hayatlara yakından bakıyor. Barınma, temel ihtiyaçlara erişim ve dayanışma pratikleri etrafında şekillenen belgesel enkaz kaldırıldıktan sonra da devam eden yapısal sorunları görünür kılıyor. Mimarlık ve Kent Filmleri Festivali, Suç ve Ceza Film Festivali, İzmir Kısa Film Festivali gibi festivalleri dolaşan belgesel Kolektif Koordinasyon Derneği ve Karaçay Koordinasyon ortak yapımı.
Duvarsız Odalar: Dayanışmadan Süzülen Umut (2023) Yön.: Sibel Tekin
Yıllardır toplumsal muhalefeti kamerasıyla takip eden, özellikle 10 Ekim katliamının hafızasını diri tutma yönündeki işleriyle tanıdığımız Sibel Tekin’in yönetmenliğinde çekilen film, Türk Tabipleri Birliği’nin (TBB) Şubat 2023 depremlerinin ardından bölgede yürüttüğü çalışmaları konu ediniyor. Gönüllü çalışan doktorların ve tıbbi dayanışmanın ilham verici hikâyesini gözler önüne seren Duvarsız Odalar, TBB’nin YouTube kanalında erişime açık.
60’’ (2024) Yön.: Koray Kesik
Devrimci Gençlik Köprüsü‘nden (2007) Kardeş Türküler ile 30 Yıl‘a (2025) pek çok değerli belgeselde görüntü yönetmenliği yapan Koray Kesik 60’’ (2024), deprem sonrası Antakya’daki hayatta kalma sürecini perdeye taşıyor. 60’’ , yönetmen Kesik ve yapımcı Canan Şeten’in 6 Şubat ve 20 Şubat depremlerinden en fazla etkilenen şehirlerin başında gelen Antakya’da gerçekleştirdiği aylara yayılan kapsamlı bir araştırmanın ürünü. Kilometrelerce uzanan araç trafiğiyle açılan film, şehirden çıkamayan ya da çıkmamayı tercih edenlerin gözünden anlatıyor.
Koray Kesik, 60’’‘in çalışmalarını sürdürdüğü dönemde, Bakur (2013) belgeselinde görev alması nedeniyle “örgüt propagandası yapmak” suçlamasıyla dört gün gözaltında tutulmuştu. Bakur‘un yönetmenleri Çayan Demirel ve Ertuğrul Mavioğlu da yıllar süren dava sürecinin ardından hapis cezasına çarptırılmışlar; karar istinaf mahkemesine taşınmıştı.
Yurtdışı yasağı hâlâ kaldırılmadığı için 60’’‘la ilgili etkinliklerin önemli bir kısmına katılamayan Kesik’in davasının ilk duruşması 2 Nisan 2026’da Batman 2. Ağır Ceza Mahkemesi’nde görülecek.
Zamanın Kıyısında Sınav (2024) Yön.: İlkay Nişancı
Deprem sonrası Hatay’da sınav stresiyle yas sürecinin iç içe geçtiği bir dönemde, Zamanın Kıyısında Sınav öğrencilerin ve öğretmenlerin hafıza, umut ve çıkış arayışlarına odaklanıyor. Film, modern kent insanının gezegenin yaşadığı ekolojik çöküşe karşı verdiği tepkileri takip eden belgesel serisi Eko Eko Eko (2023-2025) ile tanınan İlkay Nişancı’nın imzasını taşıyor.
4.17 (2024) Yön.: 04.17 Belgeseli Film Atölyesi
19 depremzede kadının emeğiyle gerçekleştirilen 4.17 belgeseli, depremin yarattığı felaketin yanı sıra kadınların dayanışmasını da gözler önüne seriyor. Film, Adıyaman’da hayata geçirilen “04.17 Belgeseli Film Atölyesi”nin ürünü. Çekimlerde yer alan gazeteci Armen Korkmaz, Evrensel gazetesine verdiği demeçte 4.17‘ü şöyle anlatıyor: “Karanlığın en derin saati 04.17’de yaşanan depremden sonra binlerce kadının hayatı değişti. Biz bu belgeselde kadınlar deprem anında neler yaşadılar, depremden sonra neler yaşadılar, nasıl direndiler, hayata nasıl tutundular, birbirleriyle nasıl dayanıştılar bunu anlatmaya çalışıyoruz.”
Karanlık Zamanlarda Şarkı Söylemek (2024) Yön.: Ethem Özgüven
Ethem Özgüven’in belgeseli, çoğunluğu İstanbul Bilgi Üniversitesi öğrencileri ve hocalarından oluşan bir grup sanatçının dayanışma amacıyla Hatay’a giderek “Hatay Akademi Senfoni Orkestrası”nı hayata geçirmelerini anlatıyor.
Evimiz Sinema (2024) Yön.: Fatma Nur Arslan
4. IZDOC İzmir Uluslararası Belgesel Festivali’nin Türkiye’den Öğrenci Belgeselleri seçkisi kapsamında gösterilen filmde Fatma Nur Arslan, evleri depremde yaşanamaz hale gelen Hataylı Kimyonok ailesinin Şark Sineması’nın lobisinde kendilerine ev kurmalarının hikâyesini anlatıyor.
Ev (2025) Yön.: Orhan Eskiköy
İki Dil Bir Bavul ve Babamın Sesi filmleriyle tanıdığımız Orhan Eskiköy’ün Ev’de, 6 Şubat depreminde Hatay’ın Samandağ ilçesindeki evlerini kaybeden Karasu ailesini takip ediyor.
32. Adana Altın Koza Film Festivali’de Yılmaz Güney Ödülü ve En İyi Kurgu Ödülü’nü kazanan filmi, festival izlenimlerini Altyazı için kaleme alan Öykü Sofuoğlu, şu sözlerle özetlemişti: “Eskiköy, belgesele dair genel kanının aksine bu biçimin politik ve toplumsal gerçeklik karşısındaki ‘edilgenliğinin’ altını çizmiş âdeta. (…) İnsanların çektikleri acılara, yaşadıkları kayıplara tercüman olmak gibi bir gayesi yok Ev‘in, aksine yıllardır kulak verilmeyen insanların sessiz öfkesine şahitlik ediyor sanki.” Yazının tamamını okumak için tıklayınız.
4:17 Adıyaman (2025) Yön.: Fırat Erez ve Ahmet Petek
Adıyaman’da depremden etkilenen farklı sınıf ve tabakalardan insanların 40 günlük süreçlerinin anlatıldığı, Fırat Erez ve Ahmet Petek imzalı bir belgesel.
